Një udhëtim nga gjurmët e lashta dhe fortifikimet e Antikitetit të Vonë te familjet mesjetare, qëndresa, Rilindja Kombëtare dhe identiteti i sotëm dibran.
Historikisht, emri Dibër i referohet luginës dhe krahinës së gjerë përgjatë Drinit të Zi, e cila sot ndahet mes Shqipërisë dhe Maqedonisë së Veriut. Peshkopia është qendra e Dibrës në anën shqiptare, ndërsa qyteti historik i Dibrës së Madhe ndodhet përtej kufirit të sotëm.
Kjo gjeografi shpjegon pse ngjarjet, figurat dhe traditat dibrane shfaqen në të dy anët e kufirit modern.
Gjetjet në luginën e Dibrës dëshmojnë banim që nga periudhat parahistorike. Në Antikitet, kjo hapësirë lidhet me fisin ilir të Penestëve dhe me qendra të përmendura në burimet e lashta. Uskana lidhet tradicionalisht me Dibrën, megjithëse vendndodhja e saktë mbetet objekt diskutimi shkencor.
Kalaja e Grazhdanit u ngrit në Antikitetin e Vonë dhe u ripunua në periudhën bizantine. Pozicioni i saj kontrollonte rrugë të rëndësishme dhe luginën e Drinit të Zi. Përmasat e mëdha, portat dhe kullat tregojnë rëndësinë strategjike të zonës.
Dibra u përfshi në zotërimet e familjeve shqiptare si Gropajt dhe më pas u lidh ngushtë me Kastriotët. Në shekullin XV, zona ishte një nga hapësirat kryesore të luftërave të Skënderbeut kundër ushtrive osmane dhe një burim i rëndësishëm luftëtarësh e mbështetjeje.
Nën Perandorinë Osmane, Dibra u organizua si sanxhak dhe ruajti struktura të forta lokale, male e bajraqe. Zejet, bujqësia, tregtia dhe emigrimi sezonal formësuan jetën ekonomike. Kuvendet dhe kryengritjet e përsëritura e bënë krahinën të njohur për qëndresën.
Kongresi u mbajt më 23–29 korrik 1909 në qytetin historik të Dibrës. Edhe pse u nxit nga qeveria xhonturke, delegatët shqiptarë kërkuan të drejta kombëtare, arsim në shqip dhe reforma. Ngjarja mbetet pjesë e rëndësishme e debatit dhe zgjimit kombëtar shqiptar.
Dibranë të njohur morën pjesë në lëvizjen kombëtare dhe në shpalljen e Pavarësisë. Pas Luftërave Ballkanike dhe vendimeve ndërkombëtare, krahina historike e Dibrës u nda nga kufiri i ri shtetëror, duke lënë lidhje familjare e kulturore në të dy anët.
Peshkopia u zhvillua si qendër administrative, arsimore dhe kulturore e Dibrës shqiptare. Muzeu, tradita e kullave, muzika, vallet, zejet, kuzhina dhe mikpritja ruajnë kujtesën e krahinës, ndërsa turizmi po sjell vëmendje të re te trashëgimia.
Historia dibrane lidhet me prijës, klerikë, atdhetarë, mësues dhe luftëtarë që vepruan në periudha të ndryshme.
Shkrimet historike në arkivin e “Rruga e Arbërit” rikujtojnë rolin e dibranëve në luftërat e Skënderbeut, kundërshtimin ndaj Tanzimatit, mbrojtjen e Lidhjes së Prizrenit, kryengritjet e viteve 1910–1912 dhe përpjekjet për mbrojtjen e kufijve pas Pavarësisë.
Në vitet 1912–1918, Peshkopia u bë një qendër e rëndësishme e administrimit dhe mbrojtjes lokale, ndërsa Elez Isufi organizoi forca vullnetare për ruajtjen e krahinës.
Identiteti dibran jeton në të folmen, këngët, vallet, odën, arkitekturën e gurit, punimet artizanale dhe rregullin e vjetër të respektit për mikun.
Banesa të forta guri, oborre dhe porta që tregojnë mënyrën tradicionale të jetesës.
Tradita muzikore me ritëm, humor dhe rrëfime historike.
Jufka, llallanga, bulmet, mish dhe ëmbëlsira të përgatitura në familje.
Miku pritet me respekt dhe bëhet pjesë e shtëpisë e e tregimit lokal.
Vizito Grazhdanin, Muzeun e Peshkopisë, kullat e Lurës dhe fshatrat e gurit.